Све док је постојао аутор који је писао садржај, без обзира колико нетачан или непримерен био, дискурс је имао стварну референцу на појединца, који је писањем објаве представљао знање и последично својим дискурсом производио моћ. Данас су друштвене мреже испуњене публикацијама које заправо нису написане од стране појединца, већ производе дискурс, а самим тим и моћ. Дакле, производња знања и моћи је стварна, али је аутор лажан. Пошто аутор више није појединац, већ машина, он представља лажни облик комуникације, дакле нови облик информационог поремећаја.
Албан ЗЕНЕЛИ
Докази о употреби такозване вештачке интелигенције у јавном писању се повећавају свакодневно. Политичке странке, политичари, аналитичари, посланици, кандидати, па чак и медији користе такозвану вештачку интелигенцију за генерисање углавном текстуалног садржаја, углавном за друштвене медије.
„Реците ми да ли желите да преформулишем или преформулишем овај текст, да бих га прилагодио...“, „chatGPT каже:“, итд., су делови реченица који често „издају“ кориснике ћаскаонице, јер копирају генерисани садржај да би га објавили. Ако прочитате објаве, оне делују исправно, политички, језички, па чак и донекле садржајно.
Али шта недостаје што овај садржај чини неистинитим, неискреним и неморалним?
Autori, nuk duket askund. Pra ka një njeri që është pajtuar me përmbajtjen, por nuk e ka shkruar. Mishell Fuko te “Pushteti dhe dija” dikur shpjegonte që është absurd të mohohet ekzistenca e individit shkrues, por, ja që jemi në një epokë ku në fakt makinat shkruajnë e njeëzit pajtohen me atë çfarë shkruan ajo. Pa dyshim se kjo paraqet një ndryshim të qartë të epokave sepse siç shpjegon Fuko, që në fakt roli i autorit ka qenë edhe më herët në transformime por padyshim jo kaq të thellla sa të mungoi krejtësisht.
„Али мислим да – барем од једне ере – појединац који крене да напише текст на чијем се хоризонту назире могуће дело, поново преузима за себе функцију аутора...“
Përtej përcaktimit se çfarë është autori, roli i tij i dikurshëm dhe ndryshimi që ka pësuar ai deri në zhdukjen e tij, ai, pra autori, paraqet edhe autoritet publik, dije, e rrjedhimisht edhe pushtet. Në fakt, jo autori si person, por ligjërimi i tij, sipas Fukosë paraqet një pushtet përmes “ligjërimeve të të vërtetave”. Ai shprehet qartë që asnjë pushtet nuk mund të ushtrohet ndryshe përveç prodhimit të vërtetësisë.
„Моћ нас приморава да производимо истину, а сама моћ се не може вршити осим производњом истине. То је карактеристика сваког друштва, али имам утисак да је у нашем друштву однос између моћи, закона и истине организован на веома посебан начин.“
Derisa ka pasë një autor, që ka shkruar përmbajtjen, sado jo korrekte e të papërshtatshme, ligjërimi ka pasur referencë reale individin, i cili përmes shkrimit të postimit, ka prezentuar dije dhe rrjedhimisht me ligjërimin e tij ka prodhur pushtet. Sot, mediat sociale janë të mbushura me publikime, që në fakt nuk janë shkruar nga individi, por prodhohojnë ligjërim, rrjedhimisht edhe pushtet. Pra, prodhimi i dijes e i pushtetit është real, por autori i rremë. Meqë autori nuk është më individi, por makineria përbënë një formë të rreme të komunikimit, pra një formë të re të çrregullimit informativ. Kjo formë e re nuk mund të kategorizohet në mënyrë tipike si dezinformim, çinformim apo keqinformim, meqë së pari publikohet në media sociale dhe nuk paraqet produkt real të mediave që kanë një proces redaktimi para botimit.
Në anën tjetër, Marshall McLuhan, derisa flet për kuptimin e mesazhit publik, përmes mediave, e bënë të qartë që në fakt mediumi është vet mesazhi, pra personi/profile/media që po e publikon një përmbatje është mesazhi. Në formulën e tij, kur personi apo profili publik i një politikani a ftyre publike është vet mesazhi, në tekstet e gjeneruara me IA ai mungon krejtësisht, meqë më as mesazhi nuk shkruhet nga individi, mungon edhe mediumi. Nga ajo cfarë kemi parë deri më tani, përmbajtje të gjeneraura me këtë teknologji, kanë publikuar politikanë, media, analistë, “statusgji”, opinionist, influencer e zyrtarë të PR-it. Prandaj, në këtë rast, flasim për një ushtrim të pushtetit të dijes përmes ligjërimit, në dukje korrekt, por në esencë i rremë meqë autori mungon.
Етика у коришћењу вештачке интелигенције
Edhe pse po bëhen vite që kjo çështje është rregulluar në kuptim ligjor, por edhe etik në vendet e zhvilluara në Kosovë, deri tani në fakt ka vetëm dy institucione që dihet që publikisht kanë prodhuar kod etik të veçantë ose kanë përditësuar kodet aktuale duke përfshirë problemet me përmbajtjet e gjeneruara me AI. Këshilli i Mediave të Shkruara të Kosovës, në kodin e vet etik ka shtuar një nen që përcakton që përmbajtjet që gjenerohen me IA nga gazetarët dhe mediat duhet të etiketohen si të tilla, pra t’i tregohet publikut cila pjesë dhe me çfarë mjeti të IA-së është gjeneruar. Po ashtu, përkundër që pjesë të caktuara mund të gjenerohen me këtë teknologji, përgjegjësia për saktësinë dhe elementet tjera bie mbi gazetarinë dhe redaksinë. Këto praktika janë tipike edhe për organizata ndërkombëtare të gazetarëve e redaksi me renome. Megjithatë, praktikat dhe udhëzuesit e bëjnë të qartë që asnjë përmbajtje e gjeneruar me IA nuk mund të prezantohet në publik si diçka e shkruar nga një njeri. Në këtë sens, pasojat e përdorimit të kësaj teknologjie duke mos i zbatuar udhëzimet etike e përjetoi në lëkurën e tij gazetari Алекс Престон, кога је Њујорк тајмс отпустио из уговора након што је користио вештачку интелигенцију да напише рецензију књиге.
У међувремену, на Косову, Универзитет у Приштини је такође усвојио водич за генеративну вештачку интелигенцију, који користи „модел семафора“ да би разјаснио шта је забрањено, у чему ова технологија може да помогне, а шта је дозвољено користити. Циљ овог водича је да регулише употребу ове технологије за особље и студенте, тако да се она посматра као помоћни алат, али не као замена за аутора садржаја. Међутим, на Косову још увек не постоји друга јавна институција која је донела било какву одлуку о томе како да поступа са садржајем генерисаним помоћу вештачке интелигенције. Нормално, регулација од стране јавних институција требало би да се врши путем секторски приступ и није централизована, с обзиром на то да се ова технологија примењује у многим секторима. У том смислу, Европска унија представља добар модел, која је створила основни акт којим затим регулише различите секторе, а недавно је потпуно забранила употребу ове технологије у званичне комуникације.
(Албан Зенели је предавач на Катедри за новинарство Филолошког факултета Универзитета у Приштини. Такође је аутор многих научних публикација у престижним међународним часописима. Зенели је редовни колумниста на hibrid.info).