Shkroi: Festim Rizanaj
Në epokën digjitale, përdorimi i termave si “ekskluzive”, “shokues” / “tronditës”, “skandal”, “e pabesueshme” / “e jashtëzakonshme”, është bërë praktikë e zakonshme në media online. Këto etiketime nuk janë thjesht zgjedhje stilistike, por përfaqësojnë një strategji të vetëdijshme komunikimi që lidhet me konkurrencën për vëmendje, ekonominë e klikimeve dhe transformimin e gazetarisë në një mjedis të mbingarkuar informativ. Por shpesh kanë pasoja mbi perceptimin publik të ngjarjeve dhe zhvillimeve.
Sensacionalizmi si strategji e vëmendjes
Sipas studimeve mbi sensacionalizmin në media, përdorimi i gjuhës dramatike dhe emocionale synon të tërheqë audiencën duke krijuar një ndjesi urgjence ose rëndësie të tepruar. Termat si “shokuese”, “e pabesueshme” apo “urgjente” krijojnë një perceptim të rremë të rëndësisë së lajmit, duke e vendosur atë në një nivel më të lartë se përmbajtja reale.
Ky fenomen lidhet ngushtë me konceptin e sensacionalizmit, i cili shpesh sakrifikon saktësinë dhe kontekstin në favor të tërheqjes së audiencës . Në këtë kuptim, titujt pompozë nuk janë vetëm një zgjedhje stilistike, por një mekanizëm për të manipuluar perceptimin e rëndësisë së informacionit.
Përdorimi i titujve sensacional në mediat shqiptare, është i dokumentuar shpesh dhe shoqërohet me një përmbajtje që nuk përputhet plotësisht me titullin. Këta tituj janë krijuar për të amplifikuar emocionet e lexuesve, duke krijuar një atmosferë çorientimi, në raste të caktuara paniku dhe tensioni, veçanërisht gjatë zhvillimeve politike dhe rajonale në Kosovë.
Përmes analizës së rasteve të trajtuara nga platforma për vërtetimin e fakteve, hibrid.info, mund të identifikohen disa karakteristika kryesore që e bëjnë një titull “clickbait” klasik dhe sensacional.
Mospërputhja mes titullit dhe përmbajtjes (Mismatch): Titulli shërben si një “karrem” që premton një informacion të caktuar, por sapo lexuesi hap artikullin, vëren se teksti nuk e mbështet atë pretendim.(këtu)
Shndërrimi i “mundësisë” në “fakt të kryer”: Një teknikë e shpeshtë është marrja e një mundësie, një interesimi apo një deklarate hipotetike dhe paraqitja e saj si një vendim përfundimtar. Për shembull, një interesim sportiv për një lojtar ose një diskutim politik për anëtarësim në një organizatë (si NATO), në titull shndërrohet në “transferim i kryer” ose “anëtarësim i konfirmuar”. (këtu, këtu)
Atribuimi i gabuar ose i paverifikuar: Portalet sensacionale shpesh u veshin deklarata personave publikë (si Presidentja apo Kryeministri) të cilat ata nuk i kanë thënë kurrë direkt. Kjo ndodh duke marrë pretendime nga burime anonime të mediave të huaja dhe duke i paraqitur ato në titull si citate direkte të zyrtarëve shtetërorë, duke manipuluar kështu peshën e lajmit. (këtu)
Mungesa e qëllimshme e kontekstit (Vendi dhe Koha): Për të nxitur kureshtjen e një mase më të madhe njerëzish, mediat clickbait shpesh fshehin detaje kyçe si vendndodhja ose koha e ngjarjes. (këtu)
Riciklimi i lajmeve të vjetra si lajme të reja: Përdoren vendime të kaluara ose situata të vjetra për t’i paraqitur si aktuale, zakonisht duke përdorur tema të ndjeshme.(këtu)
Krijimi i pritshmërive të rreme (titujt çorientues): Përdoren folje ose pohime që krijojnë idenë se diçka ka ndodhur tashmë, ndërsa institucionet ende nuk kanë marrë vendim. (këtu)
Clickbait klasik, mashtrues (deceptive) dhe “curiosity gap”
Hulumtimet në fushën e komunikimit dhe marketingut tregojnë se titujt sensacionalistë shpesh funksionojnë përmes krijimit të një “curiosity gap” (hendek kurioziteti) – një teknikë që nxit lexuesin të klikojë për të plotësuar informacionin e munguar. Kjo strategji është thelbësore për modelin ekonomik të mediave online, të cilat varen nga klikimet për të gjeneruar të ardhura nga reklamat.
Studimet tregojnë se këta tituj:
- fshehin informacionin kyç,
- krijojnë pritshmëri të larta,
- dhe shpesh nuk përmbushin atë që premtojnë.
Kjo sjell një paradoks: sa më shumë që titulli premton, aq më i madh është rreziku që përmbajtja të jetë zhgënjyese.
Ky fenomen tregon një tension të vazhdueshëm midis marketingut të vëmendjes dhe integritetit gazetaresk. Ndërsa mediat kërkojnë angazhim dhe klikime, lexuesit rrezikojnë të humbasin besimin në informacionin e dhënë, duke u ekspozuar ndaj lajmeve të paplota ose manipuluese.
Hibrid.info ka analizuar disa artikuj të publikuar në media shqiptare, ku titujt, përveçse sensacionalë dhe të ekzagjeruar, nuk korrespondojnë me përmbajtjen e artikujve. Kjo praktikë jo vetëm që rrit klikimet, por edhe kontribuon në përhapjen e informacionit të paplotë ose të shtrembëruar. Në këtë mënyrë, lexuesi shpesh del i keqinformuar.
Studimet më të fundit flasin për një formë më të sofistikuar të titujve mashtrues, të quajtur “deceptive clickbait”. Artikulli në Journal of Pragmatics (nga autorët si Jan Chovanec dhe të tjerë) e trajton “deceptive clickbait” (clickbait-in mashtrues) si një formë specifike të komunikimit digjital që përdor strategji gjuhësore dhe psikologjike për të nxitur përdoruesit të klikojnë, por duke i manipuluar ata përmes mospërputhjes mes titullit dhe përmbajtjes.
Për dallim nga clickbait-i i zakonshëm (i cili thjesht ngacmon kureshtjen), clickbait-i mashtrues është një taktikë ku titulli krijon një pritshmëri të rreme ose premton diçka që përmbajtja e artikullit nuk e përmbush. Ai funksionon mbi parimin e “hendekut të informacionit” (curiosity gap), por e përdor atë në mënyrë malinje duke mashtruar lexuesin.
Karakteristikat kryesore të clickbait-it mashtrues (deceptive):
1. Mospërputhja (Incongruity)
Kjo është karakteristika kryesore. Titulli dhe përmbajtja e tekstit (artikullit ose videos) nuk përputhen. Për shembull, titulli premton një “lajm tronditës” për një personazh publik, por artikulli flet për diçka krejtësisht të rëndomtë ose të vjetër.
2. Ekzagjerimi (Hyperbole)
Përdorimi i skajshëm i mbiemrave dhe ndajfoljeve për të rritur vlerën e lajmit përtej realitetit.
- Shembuj: “Nuk do ta besoni çfarë ndodhi”, “E tmerrshme”, “Mrekulli”, “Çmenduri”.
3. Premtimet e rreme (False Promises)
Titulli sugjeron se lexuesi do të gjejë një zgjidhje, një sekret ose një zbulim të madh (p.sh., “Sekreti se si të pasuroheni brenda natës”), por brenda nuk ka asnjë informacion konkret ose të vlefshëm.
4. Ambiguiniteti dhe fshehja e informacionit (Withholding Information)
Titujt janë qëllimisht të paqartë për të detyruar klikimin. Ata shpesh përdorin përemra dëftorë (Kjo, Ky, Këta) pa e specifikuar subjektin.
- Shembull: “Kjo është gjëja që po i frikëson të gjithë…” (pa treguar se çfarë është “kjo”).
5. Manipulimi emocional (Emotional Baiting)
Përdoret gjuha që synon të ngjallë reagime të forta emocionale si zemërimi, frika ose trishtimi i thellë, shpesh duke e nxjerrë një deklaratë jashtë kontekstit për ta bërë të duket skandaloze.
6. Mashtrimi vizual (Visual Deception)
Shpesh shoqërohet me imazhe (thumbnails) të modifikuara ose që nuk kanë lidhje me tekstin, të cilat shërbejnë vetëm si magnet vizual për syrin e përdoruesit.
Fenomeni i përdorimit të termave si “ekskluzive”, “shokues” / “tronditës”, “skandal”, “e pabesueshme” / “e jashtëzakonshme”, nuk është thjesht çështje stilistike, por reflektim i një transformimi më të thellë të medias në epokën digjitale. I nxitur nga konkurrenca për vëmendje dhe modeli ekonomik i bazuar në klikime, sensacionalizmi është bërë pjesë strukturore e prodhimit të lajmit.
Megjithatë, kjo praktikë ngre dilema serioze etike: deri në çfarë mase është e pranueshme të manipulohet perceptimi i publikut për hir të angazhimit? Dhe a mund të ruhet integriteti i gazetarisë në një mjedis ku “klikimi” ka më shumë vlerë se “e vërteta”?